Bàn thờ tổ tiên trong văn hóa Việt xưa và nay

TRI THỨC SỐNG

Bàn thờ tổ tiên trong văn hóa Việt xưa và nay

Con người có tổ có tiên như cây có cội như sông có nguồn - ông bà tổ tiên là những người sinh thành ra chúng ta, vì vậy trong văn hóa Việt, việc thờ cúng tổ tiên có vai trò vô cùng quan trọng. Nó thể ...

Văn hóa làng và việc bài trí bàn thờ tổ tiên theo truyền thống

Văn hóa làng của người Việt được hình thành như thế nào? Từ xa xưa khi người Việt sống chủ yếu bằng ruộng đất, trồng cây lương thực, chăn nuôi gia súc. Chợ là nơi phục vụ nhu cầu trao đổi sản phẩm được hộ gia đình làm ta ở dạng nguyên thủy, không chế biến thành hàng hóa.

Có thể xuất hiện những hàng xén hay hàng quà bánh, dù mang hình thức chuyên nghiệp hơn nhưng vẫn gắn chặt với nông thôn, khi cần huy động thì họ vẫn tham gia việc nông nghiệp. Nhìn chung tất cả các tầng lớp đều gắn bó chặt chẽ và bó hẹp trong lũy tre làng, “phi nội tắc ngoại”, mối quan hệ giữa mọi người trong làng gần gũi, có “dây mơ rễ má” với nhau.

Bàn thờ tổ tiên trong văn hóa Việt xưa và nay 1

Văn hóa làng và việc bài trí bàn thờ tổ tiên theo truyền thống

Các gia đình cùng sống bên nhau trong văn hóa làng, đời đời nối tiếp có nhà lên đến “Ngũ đại đồng đường” gồm: đủ hai cụ, ông bà, cha mẹ, con cháu, lại còn các chú, các bác, các cô, các bá, các thím nữa. Tất cả các thế hệ sống chung một nhà, trong đó cụ ở gian giữa, ông bà ở một chái hoặc nhà ngang, vợ chồng cháu trưởng ở một chái. Các bác, các chú, các thím ở hai dãy nhà tả hữu chánh đường.

Một đại gia đình hạnh phúc và mẫu mực, có gia giáo là khi mọi thành viên sống hiếu thuận, có ý tứ, biết kính trên nhường dưới, nghe lời bề trên, không để điều tiếng gì khiến làng xóm dị nghị.

Cũng bởi có phương thức sinh hoạt như vậy nên trong năm ngày giỗ, ngày Tết đều phải tập trung làm tại nhà lớn, bàn thờ tổ tiên đặt ở gian giữa. Bàn thờ tổ tiên càng uy nghi càng nâng cao ý thức của con cháu trong việc giữ gìn danh tiếng dòng họ, tổ tiên. Con cháu được các cụ mang gia phả dẫn giải về ngày kỵ nhật, nói rõ gốc tích và sự nghiệp của người đã khuất, giáo dục các hậu duệ lòng kính trọng, biết ơn tổ tiên và dòng họ.

Cuộc sống gắn chặt với nền nông nghiệp, những sản phẩm tự tay làm ra, tự tay chăn nuôi được sử dụng làm lễ vật dâng cúng tổ tiên mỗi ngày giỗ Tết. Trong gia đình nếu ai tách hộ để ra ngoài cư trú thì dù độc lập nhưng đến ngày gỗ Tết vẫn phải về nơi gốc rễ để góp giỗ lễ Tết và sinh hoạt chung ít nhất một ngày.

Vì vậy bàn thờ tổ tiên phải luôn đặt ở trung tâm và nơi “đất cha ông”. Khi những bậc bề trên về nơi chín suối, hậu duệ phải tiếp tục trông nom hương khói, ngôi nhà đó trở thành từ đường. Theo truyền thống ở nông thôn Việt Nam, đất cha ông không bao giờ được phép bán, chác đổi nhượng. Vì vậy bàn thờ gia tiên mang ý nghĩa vô cùng lớn, xác nhận lý lịch, phân định chi phái, ghi danh tổ tiên của một dòng họ.

Các bức hoành phi, câu đối treo xung quanh gian thờ, bàn thờ tổ tiên đều có nội dung biểu dương công tích các bậc tiên liệt khai sáng. Nơi bàn thờ thờ tổ tiên uy nghi có ý nghĩa giáo dục thế hệ sau tiếp nối và giữ gìn nền nếp gia phong, bảo bệ tài sản và truyền thống gia đình, không ngừng cố gắng gìn giữ làm vẻ vang tên tuổi dòng họ

Vì vậy những người phải lang bạt bốn phương nhưng phải luôn đau đáu nhớ về quê hương, về nơi chôn rau cắt rốn, nếu làm ăn khá giả không bao giờ quên gửi tiền gửi về tu tạo từ đường, lập bàn thờ tổ tiên thật ực rỡ uy nghi.

Cách bài trí bàn thờ tổ tiên hiện nay

Trong xã hội hiện đại, do phương thức sản xuất đã thay đổi khi con người không còn sinh sống chủ yếu bằng hoạt động nông nghiệp. Những người thoát ly gia đình, xa quê hương lập nghiệp họ lập bàn thờ tổ tiên ở chính ngôi nhà mình cư ngụ, đặt trên tường, nhỏ gọn và giản dị. Trên bàn thờ tổ tiên chỉ có những đồ thờ cúng như ảnh, lư hương, lọ hoa, đĩa hoa quả.

Việc thờ cúng tổ tiên dù vẫn được coi trọng, mang ý nghĩa tinh thần rất lớn nhưng đã được gói gọn lại trong chữ tâm, không quá cầu kỳ lễ nghi. Những việc hoạt động như nêu gương tiền nhân, đoàn kết dòng tộc, giới thiệu giáo dục truyền thống, khích lệ các thành viên dòng tộc dần bị nhạt phai.

Do diện tích sinh hoạt chật hẹp, bàn thờ tổ tiên ngày nay không còn “ngự” cả một gian rộng lớn mà có thể chỉ được treo cao, ngay phía dưới là bộ bàn ghế tiếp khách. Những ngày giỗ chạp chuyển về thứ 7, chủ nhật cuối tuần để có thời gian và có người thực hiện.

Việc làm giỗ chạp không còn mang nặng giá trị truyền thống như xưa khi có thể chỉ còn là cái “cớ” để mời khách tới dự, là dịp để đền ơn báo đáp người còn sống.

Bàn thờ tổ tiên trong văn hóa Việt xưa và nay 2

Cách bài trí bàn thờ hiện nay

Nhiều gia đình thành thị xây nhà 4 đến 5 tầng với nhiều phòng nhiều gian. Ở những ngôi nhà như vậy, bàn thờ tổ tiên được ưu ái hơn khi được đặt ở một phòng cao nhất gọi là phòng thờ, không có ai “dẫm” lên trên.Dù lộng lẫy nhưng rất ít khi nhìn thấy trừ ngày lễ, Tết, giỗ chạp, lễ cưới thì mới mở cửa phòng trong vài giờ.

Hiện thực là vậy, việc lập bàn thờ tổ tiên đã theo lối con ở đâu, thờ bố mẹ ở đấy, mọi thứ chỉ còn ý nghĩa tượng trưng cốt cho giản tiện đã trở thành vấn đề khiến nhiều người phải suy nghĩ. Làm sao để kinh tế càng phát triển nhưng những giá trị gia đình thiêng liêng vẫn được giữ gìn, mãi mãi là tốt đẹp của dân tộc ta.

XEM THÊM: