Nét đặc sắc trong nghệ thuật hát đúm ở Thái Bình

TRI THỨC SỐNG

Nét đặc sắc trong nghệ thuật hát đúm ở Thái Bình

Hát đúm được xem như một gạch nối giữa dân ca lao dộng và dân ca sinh hoạt, trữ tình. Hát đúm có hai dạng là hát vặt và hát đám. Hát vặt gồm những bài ca ngắn, còn hát đám là sự phát triển của hát ...

Làn điệu hát ví nói là điệu cơ bản nhất của hát đúm. Nhưng trong hát đúm ở Thái Bình, có cả hát đò đưa, trống quân, sa mạc v.v…Điều đó chứng tỏ hát đúm ở Thái Bình có sự tiếp thu dân ca của các tỉnh bản để làm phong phú, đa dạng cho mình. Tuy nhiên, hát đúm ỏ Thái Bình vẫn có đặc tính riêng, sắc thái riêng, cả về nội dung bài ca và hình thức âm nhạc.

  • 1

     Hát Vặt

    Là hình thức hát lẻ, hát tự do không theo một trình tự nội dung nào. Lúc chăn trâu cắt cỏ, lúc tát nước, đắp bờ hay cầy ruộng, người ta dừng tay một lát để cảm hứng nẩy ra câu hát:

    Hò …ớ..ớ.. hò

    Hỡi cô xách đôi (mà) quang (ớ) mây

    Có thiếu đòn gánh, sang đây (chứ) anh đẽo giùm

    Hỡi cô đội nón (mà) ba (ơ) tầm

    Hữu duyên hay đã cầm nhầm duyên ai (ơ…hò)…

    Thật không ngờ, vài cô gái làng đang làm ruộng cũng cất tiếng hát đáp lại:

    Hò …ơ…hò

    Anh kia cầy cánh (mà) ruộng (ơ) sâu

    Luống cầy đã thẳng, con trâu lại thuần (ơ..hò)

    Nông sâu đã biết (mà) nhau (ơ) rồi

    Lẽ nào kẻ đứng người ngồi (đi) ngoảnh đi (ơ hò)…

    Cứ như thế, họ vừa hát với nhau, công việc thêm nhịp nhàng, vui vẻ.

    Dẫn một số lời:

    Hỡi cô vắt vẻo bên vai

    Nắng mưa cô mượn nón ai che đầu\

    Cò vàng cò trắng thì thăm

    Xin cô chớ chuốc cò quăm về nhà

    Chàng đi ngơ ngẩn cành dâu

    Chàng về giàn bí giàn bầu xôn xao

    Cô kia đi quãng đê vòng

    Áo bay quấn quýt tà trong vạt ngoài

    Biết nhau mà bỏ nhau ư

    Sao xưa anh nói ngọt như là đường

    Đêm qua ngỏ cửa chờ anh

    Đêm nay nước mắt long lanh hai hàng

    Đêm qua chung dây chung gầu

    Hôm nay chung nhớ chung sầu ai ơi

  • 2

    Hát đám

    Là hình thức hát tập thể, thường xuất hiện trong những dịp hội hè, đầu xuân, Tết Nguyên Đán hằng năm. Trai gái làng nhân dịp thư nhàn, gặp gỡ và hát với nhau. Nhưng cũng có năm, trai gái làng trên xã dưới, cùng đến dự hội hát giao duyên với nhau. Hát đám có thể chia làm ba chặng: hát chào, hát tỏ tình, hát tiễn chào.

    + Hát chào, hát khách, hát đố là những câu hát ngắn mở đầu cuộc hát, tự giới thiệu mình với bạn hoặc gợi mời bạn hát. ở chặng này, dẫn một số bài hát mang không khí hồ hởi vui tươi.

     Nét đặc sắc trong nghệ thuật hát đúm ở Thái Bình - 1

    Một đàn cò trắng bay qua

    Có nghe ta hát những lời này không?

    Hát câu đẹp cốm đẹp hồng

    Hát câu nên vợ nên chồng cò ơi

    Một con cò trắng bay qua

    Thấy đám hát đúm muốn sa xuống chào

    Cò ơi cò ở phương nào

    Xuống đây chúng thị hát trao câu này.

    Xuống đây ăn miếng giầu cay

    Ăn rồi nghe hát cả ngày lẫn đêm

    Có hát thì cất tiếng lên

    Đừng như con sáo đậu trên cành đào\

    Hát lên một câu nghe nào

    Hay còn giữ lá làm cao cho mình

    Em là con gái làng La

    Mỗi câu em hát là ba miếng giầu

    Không giầu em chẳng hát đâu

    Có giầu em hát vài câu cho tình

    + Hát tỏ tình, giao duyên nguyện ước là phần hát dài hơn cả. Nó chứa đựng nhiều nội dung xã hội, gia cảnh, bản thân… Đây là lúc trai, gái đã hiểu nhau hơn, hứa hẹn với nhau cùng xây đắp tình yêu đôi lứa. Tấm lòng chân thật, thủy chung của các chàng trai, cô gái được thêu dệt bằng hình tượng ví von, so sánh.

    Dẫn một số lời:

    Thấy em giữa đám hội làng

    Ước gì thành nghĩa đá vàng em ơi.

    Mỗi người một chốn một nơi

    Ngồi vào đám hát một lời đưa duyên

    Lời chung như lái với thuyền

    Tình chung sánh tựa thuyền quyên anh hùng

    Gặp đây xin hỏi câu này

    Nước mưa trong vại còn đầy hay vơi?

    Bấy lâu vắng hạt mưa rơi

    Bấy lâu vắng tiếng vắng lời chào nhau

    Bao giờ gió đưa hương cau

    Để cho em hái lá giầu em đưa

    Ví chăng phận đẹp duyên ưa

    Thì xin hôn sớm đừng thưa tiếng chào

    Nghe câu anh hát cũng say

    Nghe giọng anh hát cũng say lòng nàng

    Có giăng bạc, có hạn làng

    Có đây có đấy thiếp chàng chứng cho.

    Nên duyên dìu nhau xuống đò

    Tay chèo tay lái chung lo từ rầy

    Đôi bên vui mẹ vui thầy

    Vui bè vui bạn vui dây vui diều

    Giăng  thanh gió mát dập dìu

    Thủy chung là chữ chắt chiu bên lòng

    + Hát tiễn chào là những câu hát kết thúc của đám hát. Sau cuộc hát, dù là ngày hay đêm, những thành viên của cuộc hát, thường hát vài câu ngắn ngủi để chia tay nhau, gây ấn tượng để mỗi người ghi nhớ hơn lời hẹn ước của mình. Có những câu, những bài trong câu hát tiễn chào, như lời thề vàng đá.

    Bây giờ giăng đã xế tà

    Chia tay chẳng dứt lời ta lời mình.

    Nàng về hương lại để đây

    Anh ấp vào chiếc áo này nàng ơi.

    Nàng về đường cái chia đôi

    Anh còn đứng lại một thôi chưa về

    Nàng về ta chẳng muốn về

    Ngẩn ngơ mà tưởng lời thề trăm năm

    Nàng về nước mắt đằm đằm

    Anh về sở chiếc chiếu nằm mà thương

    Anh về em đưa miếng giầu

    Miếng thương miếng nhớ miếng sầu em ơi

    Miềng giầu là miếng giầu đời

    Quệt vôi em quệt cả lời trăm năm

    Nàng về ta gửi cái khăn

    Phòng khi mưa rét làm chăn đắp ngoài

    Mai ngày lên bắc xuống đoài

    Cầm khăn nàng có nhớ ai không nàng