Nỗi lòng khó nói của Hoàng đế Gia Long

TRI THỨC SỐNG

Nỗi lòng khó nói của Hoàng đế Gia Long

Với mỗi ông vua, việc tìm người kế vị ngai vàng luôn là điều trăn trở mất ăn mất ngủ và Gia Long không thoát khỏi nỗi buồn khó nói đó.

Sau khi lên ngôi vào năm 1802, Hoàng đế Gia Long nổi tiếng là người can trường, táo bạo; từng đánh đông dẹp bắc, gây dựng lại được cơ nghiệp nhà Nguyễn và đặc biệt là thống nhất Đại Việt sau nhiều thế kỷ nội chiến. Do vậy, cứ tưởng không gì có thể khiến ông nao núng, lo tính... nhưng việc truyền ngôi thì quả là nhiều phiền muộn. Sử sách chép rằng, vào thời điểm đó, triều thần chia làm hai phe, một phe ủng hộ việc lập Nguyễn Phúc Mỹ Đường, tức Hoàng tôn Đán, con của Hoàng tử trưởng Nguyễn Phúc Cảnh (lúc này đã mất) và phe còn lại ủng hộ hoàng tử Nguyễn Phúc Đảm.

Nỗi lòng khó nói của Hoàng đế Gia Long - 1
Hoàng đế Gia Long (1802 - 1820). Ảnh tư liệu

Sách Quốc sử di biên cho hay: “Vua muốn lập (Phúc Đảm) làm thái tử nhưng các quan bàn tán không nhất. Vua vì thế chần chừ không quyết định được, ngày đêm thường than thở trước ngọn đèn xanh. Chỉ có Qúy Kiệt tán thành việc lập Đảm làm Thái tử để ràng buộc lòng người”.
 
Trong sách Đại Nam chính biên liệt truyện có đoạn viết: “Trước đây, thấy Vua ở ngôi mà tuổi đã cao, các quan liền xin lập ngôi trừ vị, trong số đó có người đề nghị thẳng là nên lập Hoàng tôn Đán nhưng nhà vua không nghe”.

Theo sách Hoàng hậu, hoàng phi Việt Nam, vài năm sau, Hoàng tử Cảnh lâm bệnh. Năm Tân Dậu (1801), lúc mới 21 tuổi, Nguyễn Phúc Cảnh mất vì bị bệnh đậu mùa, để lại một người vợ góa và 2 con côi. Lúc ấy, các vị đại thần đã tâu kiến Gia Long, xin nhà vua xuống chiếu lập Nguyễn Phúc Mỹ Đường, cháu dòng đích, làm người kế vị. Vua Gia Long đã nói: "Khi người ta chết đi mà còn để lại món nợ trên đời, thì chủ nợ chỉ tìm con, chứ đâu đòi cháu. Việc này ý ta đã quyết, các ngươi chẳng nên bàn tính thêm".

Cuối cùng, Vua Gia Long quyết định chọn Hoàng tử Đảm, rồi xuống chiếu lập làm Thái tử vào ngày 11 tháng 6 năm Bính Tý (1816) và đổi tên Thái tử thành Nguyễn Phúc Hiệu. Khi Gia Long băng hà, Đảm tiếp quản triều đình, lấy hiệu là Minh Mạng.

Nỗi lòng khó nói của Hoàng đế Gia Long - 2
Lăng Gia Long - Thiên Thọ lăng ở Huế. Ảnh: Huế xưa và nay

Bên cạnh việc chọn người kế vị, trong cuộc đời của Hoàng đế Gia Long còn có thêm một nỗi day dứt không thể xóa bỏ. Đó là chuyện liên quan tới vị công thần bậc nhất của triều Nguyễn lúc đó là Nguyễn Vǎn Thành. Theo sử sách, khi bình định Bắc Hà (1802), Gia Long triệu Nguyễn Văn Thành làm Tổng trấn Bắc thành, ban cho sắc ấn trong ngoài 11 trấn, có thẩm quyền truất nhắc quan lại, xử quyết việc án; chỉ mấy năm, vùng đất này được yên trị. Năm 1810, Văn Thành về kinh làm chức Trung quân, rồi được giao cử chức Tổng tài trong việc soạn bộ Hoàng Việt Luật Lệ (tức Luật Gia Long). Và từ đây, bi kịch xảy ra.

Sách Kể chuyện các vua Nguyễn viết: Nguyễn Văn Thành có người con trai là Nguyễn Văn Thuyên, thi đỗ cử nhân, thường hay làm thơ để giao du với những kẻ văn sĩ. Bấy giờ nghe Nguyễn Văn Khuê và Nguyễn Đức Nhuận có tiếng hay chữ, Văn Thuyên bèn làm bài thơ sai tên Nguyễn Trương Hiệu cầm đi mời hai vị vào chơi. Bài thơ như sau: Văn dạo Á Châu da tuấn kiệt/ Hư hoài trắc dục cầu ty/ Vô tâm cửu bảo Kinh sơn phác/ Thiện tướng phương tri Ký bắc kỳ/ U cốc hữu hương thiên lý viễn/ Cao cương minh phượng cửu thiên tri/ Thư hồi nhược đắc sơn trung tế/ Tá ngã kinh luân chuyển hoá ky. (Dịch nôm là: Ái Châu nghe nói lắm người hay/ Ao ước cầu hiền đã bấy nay/ Ngọc phát Kinh Sơn tài sẵn đó/ Ngựa Kỳ kí bắc biết lâu thay/ Mùi hương hang tối xa nghìn dặm/ Tiếng phượng gò cao suốt chín mây/ Sơn tể phen này dù gặp gỡ/ Giúp nhau xoay đổi hội cơ này).
 
Nhân bài thơ này, Nguyễn Hữu Nghi (từng bị Nguyễn Văn Thành quở mắng) đã đem cho Lê Văn Duyệt xem. Lê Văn Duyệt lại có hiềm khích với Nguyễn Văn Thành nên nắm lấy cơ hội, vào tâu vua. Nhưng vua Gia Long cho là "Thuyên còn trẻ, ưa lối thơ nghông nghênh, chưa đủ căn cứ để kết án".
 
Nguyễn Hữu Nghi lại xúi Nguyễn Trương Hiệu đưa bài thơ ra dọa Nguyễn Văn Thành. Thành liền bắt Hiệu và cả con mình giao cho các quan dinh Quảng Đức điều tra. Bị tra tấn mấy ngày đêm, Nguyễn Văn Thuyên thú nhận là có mưu phản. Thế là các triền thần ủng hộ Lê Văn Duyệt thi nhau tố cáo Nguyễn Văn Thành, xin nhà vua nghiêm trị. Sách Đại Nam thực lục chính biên đệ nhất kỷ ghi: Nguyễn Văn Thành đã bị tước hết ấn, về ở nhà riêng và tiếp tục chờ xử lý. Vua bảo bầy tôi rằng: “Văn Thành thân làm đại thần mà dung túng cho con kết nạp môn khách là hiếu danh ư? Hay ý muốn làm gì? Có bầy tôi như thế xử trí thực khó! Nếu không bảo toàn được công thần thì cũng không phải là việc hay của trẫm, thế mới khó chứ”.
 
Về phía Nguyễn Văn Thành, theo Việt Nam sử lược và Quốc triều chỉnh biên, vì quá uất ức, một hôm khi bãi triều, ông chạy theo nắm lấy áo Gia Long mà khóc rằng: "Thần theo bệ hạ từ thuở nhỏ đến bây giờ, nay không có tội gì mà bị người ta cấu xé mà lại không cứu?". Gia Long giật áo ra, bỏ vào cung, từ đó cấm Thành không được vào chầu và sai Lê Văn Duyệt đem Nguyễn Văn Thuyên ra tra hỏi một lần nữa. Nguyễn Văn Thuyên lại thú nhận tội của mình.

Gia Long được tin, truyền bắt giam Nguyễn Văn Thành để chờ đình thần xét án. Thành và mấy người con bị bắt giam ở trong trại quân Thị Trung. Hôm đình thần tra án rồi, Thành ra nói với Thị Trung Thống Chế là Hoàng Công Lý rằng: "Án xong rồi, vua khiến tôi phải chết, nếu không chết thời không phải là tôi trung". Rồi ông uống thuốc độc chết ở trại quân.
 
Thông tin cái chết của Nguyễn Văn Thành được tâu lên, Gia Long triệu Hoàng Công Lý hỏi: “Văn Thành khi chết có nói gì không?”. Công Lý đem hết lời Thành nói thưa lên. Vua giận nói: “Văn Thành không biện bạch mà chết, sự nhơ bẩn càng rõ rệt”. Cùng lúc đó, có người đem bài biểu trần tình của Thành dâng lên nhà vua. Gia Long cầm tờ biểu khóc to đưa lên cho bầy tôi xem và dụ: “Văn Thành từ lúc nhỏ theo trẫm có công lao to. Nay nhất đán đến nỗi chết, trẫm không bảo hộ được ấy là trẫm kém đức”. Gia Long đã sai một Chánh Đội Trung Quân và 30 tên lính coi việc tang cho Thành, hoàn trả áo mão, lại ban cho 500 quan tiền, 3 cây gấm, 10 cây vải, 10 cây lụa, mấy người con bị giam đều được tha cả.

Về cái chết của Nguyễn Văn Thành, nhiều sử gia đương thời đã đặt nghi vấn có liên quan tới chuyện Gia Long ngỏ ý muốn lập Hoàng tử Đảm làm Thái tử, Nguyễn Văn Thành lại muốn lập Hoàng tôn Đán. Lúc đó, Vua Gia Long đã suy rằng: "Hắn muốn dựng vua nhỏ để sau này dễ khống chế. Ta há tối tăm lầm lẫn"... Và cuối cùng thì cơ hội đã đến với nhà vua nhân chuyện phản loạn của con trai Thành.

Có thể nói, dù là giải thuyết nào thì trong cuộc đời Gia Long, chuyện lập người kế vị và giết hại công thần bậc nhất triều Nguyễn vẫn mãi là điều tò mò với hậu thế.